Nie ma zielonej transformacji bez surowców – a surowców nie ma bez kopalń. Wszystko, co nas otacza i nie pochodzi ze świata roślin lub zwierząt, pochodzi z działalności wydobywczej i zasila funkcjonowanie naszych gospodarstw, miast i całych gospodarek. Referat w przystępny sposób pokaże, że surowce mineralne stanowią fundament współczesnej gospodarki i technologii, w tym rozwiązań proekologicznych, oraz jak bardzo zależymy od górnictwa, nawet w świecie aspirującym do „zieloności”. Na przykładach codziennego życia przedstawiona zostanie skala tej zależności, a wystąpienie zachęci do spojrzenia na ochronę środowiska i górnictwo jako obszary współzależne, wymagające wspólnego, odpowiedzialnego podejścia – takiego, które zapewni przyszłym pokoleniom zarówno zadbane, bezpieczne środowisko, jak i dostęp do niezbędnych zasobów kopalin.

Działalność wydobywcza, wbrew powszechnym opiniom społecznym, należy do sektorów gospodarki objętych rozbudowanym i wielopoziomowym systemem regulacji środowiskowych. Na przedsiębiorców górniczych nakładane są liczne obowiązki wynikające zarówno z przepisów prawa geologicznego i górniczego, prawa ochrony środowiska oraz innych regulacji, których celem jest ograniczanie negatywnego wpływu eksploatacji kopalin na otoczenie oraz zabezpieczenie interesu społecznego już na etapie planowania inwestycji. W praktyce proces inwestycyjny wymaga dziś spełnienia szeregu złożonych procedur administracyjnych i środowiskowych. Przy jednoczesnym sukcesywnym zaostrzaniu przepisów oraz rosnącym oporze społecznym uzyskanie koncesji stanowi dziś istotne wyzwanie dla uczciwego przedsiębiorcy, nierzadko uniemożliwiając prowadzenie legalnej działalności wydobywczej. Co do zasady cel takich działań pozostaje bezdyskusyjny – ochrona szeroko rozumianego środowiska. Autorzy podejmą jednak próbę weryfikacji rzeczywistych efektów obowiązujących przepisów środowiskowych oraz sposobu ich stosowania w praktyce. Spróbują odpowiedzieć na pytania: czy restrykcyjne prawo rzeczywiście przynosi zakładane korzyści ekologiczne, czy też generuje dodatkowe nieporozumienia i konflikty? Czy w dobie rosnącej świadomości środowiskowej wszystkich zaangażowanych stron istnieje przestrzeń do budowania trwałej współpracy międzyinstytucjonalnej oraz prowadzenia racjonalnego dialogu społecznego?

Górnictwo, silnie ingerując w otoczenie gospodarcze, przyrodnicze i społeczne musi równoważyć efektywność operacyjną (G) z wymaganiami środowiskowymi (E) i społecznymi (S). Rekultywacja może przekształcić tereny pogórnicze w ciekawe przyrodniczo obszary, często bogatsze niż przed eksploatacją. Może także nadawać gruntom wartość z punktu widzenia różnych grup interesariuszy przez co przedkłada się na rozwój społeczności lokalnych jak i działalność przedsiębiorstwa.Powszechnie stosowany skrót ESG (ang. Environment, Social, Governance) w branży wydobywczej powinien być kojarzony z zestawem zasad i praktyk, które pozwalają prowadzić działalność w sposób odpowiedzialny środowiskowo (E), społecznie (S) i zarządczo (G) — przy jednoczesnym utrzymaniu rentowności.

1. Wyzwanie środowiskowe (E):
   Bioróżnorodność podtrzymuje kluczowe procesy środowiskowe, od których zależy ok. 40% światowej gospodarki. Sposób prowadzenia wydobycia przesądza, czy jego skutki będą trwałą degradacją, czy impulsem do odbudowy ekosystemów.
2. Relacje i odpowiedzialność (S):
   Rekultywacja to dziś nie tylko obowiązek, ale miernik odpowiedzialności firmy. Wysoka jakość odtwarzanych terenów, potwierdzona praktyką, wzmacnia wiarygodność przedsiębiorstwa. Przekłada się to bezpośrednio na lepsze relacje z lokalnymi społecznościami i administracją.
3. Wymiar strategiczny (G):
   Zrównoważona rekultywacja buduje przewagę konkurencyjną i wiarygodność rynkową. Sukces środowiskowy ułatwia uzyskanie społecznej akceptacji i zgód inwestycyjnych. Inwestycje w przyrodę przynoszą więc realne korzyści zarówno środowiskowe, jak i biznesowe.

Przywykliśmy rozpatrywać rekultywację jako zespół zadań kończących prowadzenie eksploatacji górniczej surowców. W naszej praktyce prowadzenia kopalń odkrywkowych surowców skalnych mierzymy się z nie mniej istotnym zadaniem zagospodarowania odpadów wydobywczych. Ich magazynowanie w obiektach unieszkodliwiania ograniczone jest objętością określoną w projekcie każdego obiektu. Po jej wypełnieniu nadchodzi czas zamknięcia obiektu i „oddania go środowisku”. W referacie przedstawiono przykłady oraz walory przeprowadzonej rekultywacji takich obiektów. Jednym z najbardziej pożądanych społecznie jest ekranowanie nadal działającego zakładu górniczego. Nie zawsze jednak dobre pomysły spotykają się ze społeczną akceptacją. W referacie zaprezentowano przykład odrzuconej propozycji zagospodarowania wyrobiska Kopalni Melafiru w Rybnicy Leśnej w kierunku funkcji rekreacyjnej.

W kopalni amfibolitu Ogorzelec znajdują się dwa wyrobiska wgłębne położone na różnych wysokościach. Wyrobisko dolne znajduje się w fazie rekultywacji a w górnym aktualnie prowadzi się wydobycie kopaliny. Koncepcja zakłada wykorzystanie wyrobisk jako zbiorników elektrowni szczytowo-pompowej (ESP), która miałaby zasilać zakład górniczy przez ok. 25 lat, aż do zakończenia działalności wydobywczej. Poza wyrobiskami zaprojektowano kompleks energetyczny składający się z turbin wiatrowych oraz instalacji fotowoltaicznej, którego zadaniem będzie produkcja energii na potrzeby zakładu górniczego; niewykorzystane nadwyżki energii będą magazynowane w ESP.
Koncepcja parku energetycznego opartego na źródłach odnawialnych z magazynem energii ESP została pomyślana przede wszystkim jako zaplecze energetyczne dla zakładu górniczego, jednak po zakończeniu wydobycia instalacje będą mogły funkcjonować również jako niezależne źródła energii.
Projekt jest dobrym przykładem wykorzystania potencjału jaki przedstawiają wyrobiska górnicze. W prezentacji przedstawione zostaną ważniejsze wyzwania techniczne stojące na drodze do jego realizacji.

Współczesny sektor wydobywczy znajduje się w punkcie zwrotnym, stojąc przed koniecznością przedefiniowania swojej roli w globalnej gospodarce. Tradycyjny model eksploatacji kopalin, zorientowany wyłącznie na maksymalizację wolumenu wydobycia, ustępuje miejsca nowoczesnemu górnictwu zrównoważonemu. Proces ten nie jest jedynie odpowiedzią na zaostrzające się regulacje prawne i środowiskowe, ale staje się kluczowym elementem budowania długofalowej przewagi rynkowej oraz akceptacji społecznej (tzw. social license to operate). Zaprezentowana zostanie wieloaspektowa analiza ewolucji branży wydobywczej w kierunku modelu zrównoważonego. Wskazuje ona, że nowoczesne górnictwo nie musi stać w sprzeczności z ochroną biosfery. Kluczem do przyszłości sektora jest synergia nauki, technologii i odpowiedzialności społecznej, która pozwala przekształcić tradycyjne zakłady wydobywcze w nowoczesne ogniwa zielonej gospodarki.

Przekształcenie terenu, który w przeszłości poddany został oddziaływaniom górniczym na atrakcyjną strefę, przygotowaną do pełnienia nowej roli wymaga odpowiedzialnego potraktowania tego zagadnienia w dokumentach planistycznych gmin. Prowadzenie działalności górniczej na terenie gminy powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w planach ogólnych i miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego gminy poprzez właściwe zagospodarowanie terenów górniczych oraz świadomego wykorzystania tych terenów w przyszłości. W prezentacji przedstawione zostaną przykłady tematów i zagadnień wymagających właściwej oceny i uwzględnienia w planowaniu przestrzennym.

Obszary pogórnicze często wyróżniają się odznaczają się wysokimi, unikalnymi walorami przyrodniczymi. Czy zasadne jest obejmowanie ich nowymi formami ochrony przyrody? Jakie korzyści może to przynieść, a jakie wiążą się z tym ograniczenia? Jakie jest podejście jednostek samorządu terytorialnego do wyznaczania nowych obszarów? W prezentacji przedstawione zostaną przykłady cennych przyrodniczo terenów proponowanych do objęcia ochroną w formie rezerwatów przyrody.

Przykład terenu w Sosnowcu przedstawia proces przekształcenia obszaru po dawnej kopalni węgla kamiennego Kazimierz-Juliusz w Sosnowcu, ze szczególnym uwzględnieniem jego charakterystyki przestrzennej. Omówione zostaną dotychczasowe działania podejmowane na rzecz przekształcenia terenu, w tym inicjatywa zmierzająca do stworzenia nowoczesnego centrum społeczno-kulturalnego i biznesowego. W prezentacji zostaną również przedstawione zasady dalszego zagospodarowania terenu, ze szczególnym uwzględnieniem utrzymania oraz rozwoju terenów zieleni, a także właściwego gospodarowania wodami opadowymi. Działania te będą ukierunkowane na adaptację do zmian klimatu oraz zapewnienie wysokiej jakości warunków krajobrazowo-przyrodniczych.

W kontekście rosnących wymagań środowiskowych i społecznych, omawiane są różnorodne metody przekształcania terenów poprzemysłowych w sposób, który sprzyja ochronie przyrody oraz zaspokaja potrzeby lokalnych społeczności. Analizowane są przykłady udanych projektów rewitalizacji, które wprowadziły funkcje ekologiczne, rekreacyjne i gospodarcze, takie jak tereny zielone, ośrodki sportowe czy przestrzenie do aktywności społecznej. Prezentacja podkreśla również znaczenie współpracy między sektorem górniczym, administracją publiczną a społecznościami lokalnymi oraz rolę nowoczesnych technologii i odpowiednich regulacji prawnych w zapewnieniu zrównoważonego rozwoju terenów poeksploatacyjnych w przyszłości.

Projekt „Przyroda bez Granic”, realizowany na terenie Kopalni Surowców Mineralnych Ruda w Budziskach w ramach międzynarodowego konkursu Quarry Life Award, stanowi przykład nowoczesnego podejścia do rekultywacji terenów zdegradowanych. Projekt, nagrodzony na poziomie światowym, pokazuje, że odpowiedzialnie prowadzona transformacja ekologiczna może łączyć ochronę przyrody, edukację społeczną i praktyczne działania terenowe w jeden spójny model funkcjonowania krajobrazu poprzemysłowego.
W centrum projektu Przyroda bez granic znalazło się pytanie: czy człowiek może aktywnie wspierać odbudowę bioróżnorodności na terenach silnie przekształconych przez działalność wydobywczą? Odpowiedzią stały się konkretne i realne działania wdrożone na terenie KSM Ruda i oparte na rozwiązaniach Nature-based Solutions (NbS), takich jak:

• tworzenie siedlisk wodno-błotnych dla płazów i ptaków,
• zakładanie łąk bioróżnorodności,
• sadzenie rodzimych gatunków drzew i krzewów,
• budowa infrastruktury dla fauny (budki lęgowe, platformy dla rybitw, domki dla owadów, pryzmy kompostowe dla płazów i mielerze z martwego drewna dla owadów),
• rozwój korytarzy ekologicznych, czy
• monitoring przyrodniczy i działania edukacyjne.

Szczególną rolę odegrała obserwacja procesów sukcesji ekologicznej oraz zdolności organizmów do szybkiego zasiedlania nowych mikor-siedlisk. Powrót gatunków wskaźnikowych, takich jak rzekotka drzewna, dudek czy czajka, potwierdził skuteczność działań terenowych i znaczenie nawet niewielkich interwencji środowiskowych.
Projekt podkreśla, że skuteczna ochrona przyrody nie opiera się wyłącznie na dużych inwestycjach, lecz na konsekwentnym wdrażaniu wielu drobnych działań:

• pozostawianiu martwego drewna,
• ochronie zadrzewień śródpolnych,
• tworzeniu mozaik siedlisk,
• zwiększaniu retencji wody,
• sadzeniu rodzimych krzewów i drzew,
• ograniczaniu presji gatunków inwazyjnych.

Każde z tych działań tworzy mikroprzestrzeń życia dla kolejnych organizmów i uruchamia proces odbudowy zależności ekologicznych.
Istotnym elementem projektu było również zaangażowanie społeczne. Warsztaty terenowe, spacery przyrodnicze, działania z dziećmi i seniorami oraz materiały edukacyjne pokazały, że odbudowa relacji człowieka z przyrodą jest równie ważna jak sama rekultywacja siedlisk. Wszystko to zwięczyła gra terenowa „Tropami natury” oraz bajka „W poszukiwaniu nowego domu”.
Projekt udowadnia, że lokalne inicjatywy mogą mieć wymiar globalny i stać się inspiracją dla innych kopalń oraz terenów poprzemysłowych w Polsce i na świecie. Wykład stanowi opowieść o praktycznej ochronie przyrody, odpowiedzialności środowiskowej oraz o tym, że współczesna rekultywacja nie powinna oznaczać jedynie „naprawy krajobrazu”, ale tworzenie trwałych ekosystemów zdolnych do samodzielnego funkcjonowania w zmieniającym się klimacie.
Słowa kluczowe:

• bioróżnorodność
• rekultywacja ekologiczna
• Quarry Life Award
• Nature-based Solutions
• transformacja środowiskowa
• Przyroda bez granic

W Dolinie Górnej Wisły osady rzeczne takie jak piasek i żwir przez tysiąclecia odkładały się w korycie rzeki i na dnie doliny. W wyniku działalności wydobywczej żwiru i piasku powstają wyrobiska – zbiorniki antropogeniczne. Zbiorniki powyrobiskowe to ważne miejsce gniazdowania ptaków z uwagi na obecność wysp powstałych w trakcie eksploatacji żwiru. Takimi właśnie zbiornikami powyrobiskowymi są Zakole A i Zakole B w województwie małopolskim. To ważne miejsca lęgów wielu gatunków ptaków w tym ślepowrona i rybitwy rzecznej. Głównym zagrożeniem dla lęgów ptaków gniazdujących na wyspach jest zarastanie piaszczysto-żwirowych plaż oraz rozmywanie brzegów istniejących wysp. W ramach realizacji projektu LIFE16 NAT/PL/000766 „Ochrona siedlisk ptaków wodno-błotnych w Dolinie Górnej Wisły”, którego celem była ochrona i poprawa stanu siedlisk ptaków wodno-błotnych, wykonaliśmy działania ochrony czynnej polegające na zabezpieczeniu wysp przed erozją, stworzeniem nowych dogodnych siedlisk dla ptaków w tym żwirowych plaż oraz zwodowaliśmy pływające wyspy dla ptaków na zbiornikach pokopalnianych.

Rewitalizacja terenów poprzemysłowych i pogórniczych stanowi dziś jedno z kluczowych wyzwań rozwojowych wielu regionów o przemysłowej przeszłości. Wystąpienie przedstawi przykłady dobrych praktyk przekształcania zdegradowanych obszarów w przestrzenie o nowych funkcjach społecznych, gospodarczych i środowiskowych. Szczególny nacisk zostanie położony na rozwiązania, które nie tylko przywracają wartość użytkową tym terenom, ale także tworzą wartość dodaną dla lokalnych społeczności – poprzez rozwój zielonych przestrzeni, nowych miejsc pracy, działalności kulturalnej, turystyki czy innowacyjnych usług. Analiza wybranych projektów rewitalizacyjnych pokaże, w jaki sposób dawne obszary górnicze mogą stać się impulsem dla zrównoważonego rozwoju i budowania nowej tożsamości regionu.

Referat przedstawia doświadczenia SRK S.A. w przygotowaniu terenów pogórniczych do nowych funkcji gospodarczych, społecznych i środowiskowych. Omówione zostaną działania związane z rekultywacją, zagospodarowaniem majątku, identyfikacją zagrożeń poeksploatacyjnych oraz współpracą z samorządami i inwestorami, ukazujące potencjał terenów pogórniczych jako zasobu rozwojowego.