MATERIAŁY POKONFERENCYJNE
KLINKNIJ TUTAJ!

Praca poświęcona jest identyfikacji powierzchniowej miejskiej wyspy ciepła na wybranych obszarach Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii oraz analizie statystyk temperatury maksymalnej powietrza i występowania fal upałów w latach 2013–2024 z wykorzystaniem danych teledetekcyjnych i meteorologicznych. W analizie przestrzennej wykorzystano zobrazowania satelitarne misji Landsat 8 i Landsat 9, na podstawie których wyznaczono temperaturę powierzchni terenu (LST). Zastosowanie metody percentylowej umożliwiło identyfikację obszarów o najwyższym poziomie obciążenia termicznego oraz wskazanie stref szczególnie narażonych na występowanie powierzchniowej miejskiej wyspy ciepła. Równolegle przeanalizowano dane meteorologiczne IMGW-PIB dotyczące temperatury maksymalnej powietrza, co pozwoliło na ocenę trendów termicznych oraz charakterystykę występowania fal upałów na badanym obszarze. Połączenie wyników analiz satelitarnych i meteorologicznych umożliwiło kompleksową ocenę przestrzennego i czasowego zróżnicowania obciążenia cieplnego na terenie GZM. Uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do dalszych analiz wpływu struktury zagospodarowania terenu na intensywność miejskiej wyspy ciepła, a także wspierać działania adaptacyjne na uprzemysłowionych obszarach zurbanizowanych, w tym na terenach związanych z działalnością górniczą i jej następstwami, w warunkach zmiany klimatu.

Działalność górnictwa daje uboczne pozytywne efekty do wykorzystania. Retencja i gospodarowanie wodą, woda dla utrzymania zieleni na terenach miast w czasie suszy, zasilanie wód podziemnych niecki osiadań a zieleń miejska, poprawa mikroklimatu, Aspekt geologiczny, obniżenie jako niecka o uszczelnionym podłożu (tereny glin) jako zbiornik. Wyrobisko a drenaż górotworu, miejsca zasilania górotworu tereny obniżeń o przepuszczalnym podłożu i wyrobiska, zbiorniki w wyrobiskach. Pompy ciepła w powierzchniowych zbiornikach wodnych, wyrównanie/ zmiana  poziomu wód gruntowych z wykorzystaniem wyrobisk itd.

Każda działalność górnicza ma wpływ na środowisko, co prowadzi do powstawania geozagrożeń. Działające kopalnie są monitorowane przez przedsiębiorstwa i organy nadzorujące górnictwo. Po zamknięciu kopalni świadomość dotychczasowej działalności często z czasem zanika. Nawet na obszarach chronionych po latach mogą ujawnić się ukryte zagrożenia. Geozgrożenia to zjawiska związane z procesami geologicznymi zachodzącymi w atmosferze i litosferze lub zjawiska spowodowane działalnością człowieka. Skuteczne zarządzanie nimi ma kluczowe znaczenie dla środowiska. W zależności od ich rodzaju konieczne są środki zaradcze, takie jak monitorowanie zmian i stosowanie odpowiednich technologii naprawczych.
Analiza geozagrożeń ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia długoterminowych skutków działalności górniczej. Konieczne badania obejmują monitorowanie zmian geologicznych i środowiskowych oraz opracowywanie strategii gospodarowania gruntami po zakończeniu wydobycia. Wykorzystanie systemów informacyjnych, takich jak systemy informacji geograficznej (GIS), umożliwia dokładne wykrywanie i monitorowanie tych obszarów, modelowanie scenariuszy ryzyka oraz identyfikację potencjalnych zagrożeń; zaawansowane narzędzia analityczne i wizualizacyjne dostępne w ramach tych systemów wspierają procesy decyzyjne oraz planowanie działań zapobiegawczych. Ciągłe badania nad geozagrożeniami po zakończeniu wydobycia z wykorzystaniem systemów informacji geograficznej mają kluczowe znaczenie dla ochrony środowiska i zdrowia publicznego, umożliwiając skuteczniejsze zarządzanie ryzykiem i szybką reakcję na zidentyfikowane geozagrożenia. W prezentacji przedstawiono metody analizy i wykrywania wybranych geozagrożeń występujących na obszarach, na których prowadzona była działalność wydobywcza – obszar Nowa Ruda - uwzględniające długoterminowe obserwacje i prognozując przyszłe zmiany. Pozyskana wiedza w badaniach jest istotna do przyszłego funkcjonowania terenów pogórniczych.

Hałdy odpadów wydobywczych obecne w krajobrazie przestrzennym związane są z wielowiekową działalnością górnictwa. Są to obiekty o zróżnicowanych formach występowania (warpia, nasypy, zwały płaskie, zwały stożkowe), charakteryzujące się również zróżnicowaną wysokością i powierzchnią. Zarówno sposób wykorzystania tych obiektów, jak też podejście do ich użytkowania ewoluowało wraz z rozwojem technicznym i technologicznym, zmianami w prawodawstwie oraz wzrostem świadomości ekologicznej. Obecnie obiekty te postrzegane są przez pryzmat ich dużego potencjału przyrodniczego, turystycznego, kulturowego, rekreacyjnego i surowcowego. Wykorzystanie tego potencjału we współczesnej przestrzeni społeczno-gospodarczej i kulturowej zostanie przedstawione na przykładach  krajowych i zagranicznych.

Szyby to część infrastruktury technicznej kopalni, która służy do udostępnienia złoża oraz stanowią główne wyrobiska komunikacyjne i wentylacyjne. Charakterystycznym elementem krajobrazu terenów gdzie funkcjonują kopalnie podziemne są budynki nadszybi i wieże szybowe, usytuowane na powierzchni terenu. Wraz z zakończeniem działalności wydobywczej przedsiębiorcy górniczy dokonują likwidacji szybów (części podziemnej), a pozostałe obiekty zlokalizowane na powierzchni, w ich otoczeniu, niejednokrotnie zmieniają swoją funkcję. Stanowiąc element dziedzictwa przemysłowego zyskują drugie życie jako obiekty użyteczności publicznej w tym kultury, turystyki, rekreacji, usług (restauracje). W prezentacji zostaną przedstawione między innymi przykłady takich rewitalizacji.

W referacie omówione zostaną zmiany stosunków wodnych w rejonach zlikwidowanych zakładów górniczych oraz ich wpływ na warunki geotechniczne posadowienia obiektów budowlanych. Zmiany warunków geologiczno-górniczych oraz w konsekwencji w wielu przypadkach również stosunków wodnych powodują de facto zmianę kategorii geotechnicznej podłoża budowlanego.
Zagrożenia tego typu występują zarówno w przypadku zakładów podziemnych jak i odkrywkowych.
Ocena warunków gruntowo-wodnych w aktualnych warunkach (sporządzanej na etapie projektowym) nie odwzorowuje de facto pełnej perspektywy warunków posadowienia obiegów budowlanych. W wielu przypadkach stwarza to realne zagrożenie dla bezpieczeństwa konstrukcji budowlanej, która projektowana w kontekście innych wymogów środowiskowych, nie jest często w stanie sprostać nowej sytuacji.
Zostaną omówione wybrane przykłady obrazujące omawianą problematykę oraz wskazane zostaną konieczne zmiany w ocenie warunków oraz w wymogach projektowych dla rejonów, gdzie możliwa jest zmiana stosunków wodnych na terenach pogórniczych w dłuższej perspektywie czasowej.

Monitoring badawczy wód podziemnych prowadzony przez Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy stanowi element krajowego monitoringu wód podziemnych w i koncentruje się na JCWPd obciążonych silną antropopresją, w tym w rejonach działalności górniczej i aglomeracjach miejsko-przemysłowych. Celem badań jest ocena stanu ilościowego i chemicznego wód podziemnych, wyjaśnienie przyczyn ich słabego stanu, przede wszystkim na potrzeby aktualizacji Planów Gospodarowania Wodami. W 2025 r. kontynuowano prowadzenie badań i pomiarów w sieciach monitoringu badawczego. Zidentyfikowano zasięg i wielkość oddziaływania stwierdzonej presji na stan ilościowy i chemiczny jednolitych części wód podziemnych (JCWPd) w celu szczegółowej oceny ich stanu ilościowego i chemicznego w rejonach wielkoobszarowego oddziaływania kopalń węgla brunatnego (Konin, Adamów, Bełchatów, Turów), węgla kamiennego (kopalnie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i LW Bogdanka), rud miedzi (kopalnie Zagłębia Legnicko-Głogowskiego), rud cynku i ołowiu (kopalnie rejonu Olkusza), siarki rodzimej (Osiek, Basznia), surowców skalnych (rejon Kielc, Łagowa i Chełma), górnośląskiej aglomeracji miejsko-przemysłowej i oligoceńskiego piętra wodonośnego w Warszawie. W rejonach oddziaływania górnictwa w ramach monitoringu badawczego wykonywane są:

• cykliczne pomiary głębokości zwierciadła wód podziemnych we własnych i udostępnionych punktach obserwacyjnych w poszczególnych rejonach badań,
• analizy chemiczne próbek wody pobranych z wybranych piezometrów, studni wierconych, studni kopanych, źródeł i wód rzecznych.

Ponadto prowadzona jest bieżąca aktualizacja danych o ogniskach zanieczyszczeń wód podziemnych, a także pozyskiwane są wyniki obserwacji i badań z monitoringów lokalnych prowadzonych przez inne podmioty. Wszystkie te prace mają na celu wyjaśnienie przyczyn słabego stanu ilościowego i chemicznego wód podziemnych w obszarach występowania presji, zasięgu jej występowania i wpływu na stan ilościowy i chemiczny JCWPd.

Możliwość prowadzenia obserwacji i rejestrowania obrazów z niewielkiej wysokości, a także w wielu zakresach widma elektromagnetycznego, stwarza warunki do bezpośrednich inspekcji terenowych, jak i szczegółowych analiz poza miejscem badań. W referacie przedstawiono syntetyczny przegląd metod teledetekcyjnych wykorzystywanych do identyfikacji oraz oceny zagrożeń występujących na zwałowiskach odpadów pogórniczych. W oparciu o doświadczenia autorów zaprezentowano techniki pozyskiwania danych z wykorzystaniem teledetekcji — w tym termowizji, skaningu laserowego (LiDAR) oraz niskopułapowej fotogrametrii. Metody te opisano zarówno jako samodzielne narzędzia, jak i rozwiązania komplementarne, wspierające wczesne wykrywanie zagrożeń oraz ocenę stanu technicznego terenów pogórniczych. W referacie omówiono również wybrane studia przypadków z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, obejmujące m.in. wyniki analiz temperatury podłoża, pomiary morfologii terenu, oceny stateczności skarp oraz analizę degradacji zboczy spowodowanej erozją wodną.

Współcześnie wiele terenów pogórniczych charakteryzuje się wysokim potencjałem inwestycyjnym. O ich atrakcyjności decyduje przede wszystkim korzystna lokalizacja, bliskość aglomeracji miejskich oraz występowanie terenów zielonych, co sprawia, że obszary te są coraz częściej przeznaczane pod zabudowę mieszkaniową i usługową. Należy jednak podkreślić, że wieloletnia eksploatacja górnicza pozostawia w górotworze liczne następstwa mogące wpływać na bezpieczeństwo i możliwości zagospodarowania terenu. Do najistotniejszych zagrożeń należą m.in. płytko zalegające wyrobiska górnicze, wyrobiska posiadające połączenie z powierzchnią, skarpy eksploatacyjne oraz wychodnie uskoków tektonicznych, które pomimo zakończenia eksploatacji i likwidacji zakładu górniczego mogą nadal stanowić źródło deformacji oraz utraty stateczności powierzchni terenu. W pracy przedstawiono studium przypadku dotyczące analizy przydatności terenu pogórniczego do zabudowy. Badania obejmowały analizę warunków geologiczno-górniczych, ocenę potencjalnych zagrożeń deformacyjnych oraz identyfikację ograniczeń związanych z planowanym zagospodarowaniem terenu. Celem opracowania było określenie stopnia przydatności badanego obszaru do zabudowy oraz wskazanie możliwych zabezpieczeń i działań ograniczających ryzyko wystąpienia niekorzystnych zjawisk pogórniczych.

Solanki powstające jako produkt uboczny działalności kopalń soli w Małopolsce stanowią istotne wyzwanie środowiskowe, głównie ze względu na wysokie stężenie siarczanów ograniczające ich wykorzystanie. Celem badań było opracowanie metody redukcji siarczanów poprzez ich strącanie w postaci ettryngitu z zastosowaniem cementu glinowo‑wapniowego i wody wapiennej. Przeprowadzono eksperymenty w warunkach kontrolowanego pH (11,4–12,4), analizując wpływ czasu reakcji oraz dozowania reagentów. Uzyskano obniżenie stężenia siarczanów z 1440 mg/dm³ do 270 mg/dm³. Analiza dyfrakcyjna potwierdziła obecność ettryngitu w osadzie. Oczyszczona solanka spełnia wymagania do zastosowań drogowych i balneologicznych, natomiast osad może stanowić surowiec w przemyśle cementowym. Wyniki wskazują na możliwość jednoczesnego ograniczenia oddziaływania na środowisko oraz odzysku wartościowych produktów.

Ocena zagrożeń oraz monitoring zjawisk będących konsekwencją wieloletniej eksploatacji górniczej i procesów zachodzących po jej zakończeniu stanowią nieodłączny element każdej działalności górniczej. Dlatego tak istotne są właściwa identyfikacja, analiza oraz wizualizacja tych zjawisk.
Geoportal GIG-PIB stanowi element infrastruktury informacji przestrzennej rozwijanej przez Główny Instytut Górnictwa – Państwowy Instytut Badawczy. Jest to nowoczesne narzędzie wspomagające identyfikację, analizę i monitorowanie zagrożeń geodynamicznych, w tym sejsmiczności indukowanej, deformacji powierzchni terenu oraz zjawisk zapadliskowych, a także zagrożeń hydrogeologicznych, takich jak zalewiska, podtopienia oraz zmiany stosunków wodnych. Pełni funkcję narzędzia integrującego dane pochodzące z różnych źródeł oraz wspierającego procesy analityczne i decyzyjne w zakresie identyfikacji i oceny zagrożeń. Geoportal GIG-PIB został zaprojektowany jako zintegrowana platforma informacji przestrzennej, umożliwiająca gromadzenie, porządkowanie, wizualizację oraz analizę danych, a jej interaktywna forma prezentacji danych w środowisku przeglądarki internetowej zapewnia szeroki dostęp do informacji przestrzennych bez konieczności korzystania ze specjalistycznego oprogramowania GIS.

Lokalne wydobycie kruszyw i piasków stanowi fundament rozwoju gospodarczego regionu oraz zapewnienia bezpieczeństwa surowcowego Państwa. Jednocześnie, eksploatacja piasków, żwirów i pospółek prowadzi do przekształcenia rzeźby terenu, usunięcia warstwy glebowej, zmiany stosunków wodnych oraz fragmentacji siedlisk. W tym odniesieniu, rekultywacja pomorskich wyrobisk po eksploatacji kruszyw stanowi istotne wyzwanie ograniczania skutków działalności górniczej oraz przywracania wartości użytkowej, krajobrazowej i przyrodniczej terenów zdegradowanych. Pomorze Gdańskie wyróżnia się pod względem liczby kopalni odkrywkowych a zarazem liczby wyrobisk podlegających rekultywacji. W prezentacji posterowej odnieśliśmy się do działań rekultywacyjnych na przykładzie jednej z największych kopalni odkrywkowych na Pomorzu w Rybakach k. Kościerzyny. Odniesiono się do rekultywacji technicznej, biologicznej, retencji wód, renaturyzacji oraz kontrolowanego udostępnienia terenu.

Płytka eksploatacja węgla kamiennego stanowi istotny, choć często niedoceniany element historii zagospodarowania złóż w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (GZW). Jej początki sięgają XVIII wieku, kiedy wydobycie prowadzono metodami odkrywkowymi lub w niewielkich kopalniach wykorzystujących wychodnie pokładów węgla. Wraz z rozwojem przemysłowym oraz wzrostem zapotrzebowania na paliwa kopalne eksploatacja objęła coraz większe obszary zagłębia, pozostawiając trwały ślad w środowisku geologicznym i przestrzeni zurbanizowanej. Celem pracy była inwentaryzacja oraz analiza przestrzennego rozmieszczenia obszarów płytkiej eksploatacji węgla kamiennego w GZW, prowadzonej do głębokości około 80 m. Na podstawie archiwalnych map górniczych i danych geologicznych wyznaczono zasięg historycznych robót górniczych, określono ich przynależność stratygraficzną oraz wydzielono główne rejony występowania płytkiej eksploatacji. W wyniku przeprowadzonych analiz zidentyfikowano pięć głównych rejonów płytkiej eksploatacji: Wojkowice–Dąbrowa Górnicza, Zabrze–Jaworzno, Orzesze–Imielin, Siersza–Tenczynek oraz Rybnik. Łączna powierzchnia terenów objętych płytką eksploatacją wynosi około 104 km², natomiast po uogólnieniu i połączeniu sąsiadujących wyrobisk około 175 km², co stanowi blisko 10% powierzchni objętej działalnością górniczą w GZW. Eksploatacja obejmowała niemal wszystkie jednostki stratygraficzne karbonu produktywnego. Dominują obszary, na których sumaryczna miąższość wybranych pokładów wynosi od 1 do 5 m, natomiast maksymalna wartość osiąga 21,5 m. Uzyskane wyniki stanowią ważną podstawę do oceny zagrożeń geologicznych i geotechnicznych związanych z dawną działalnością górniczą, zwłaszcza na terenach przeznaczonych pod inwestycje oraz procesy rewitalizacji obszarów pogórniczych.

Projekt POSTEN zakłada wykorzystanie terenów pogórniczych do produkcji i lokalnego wykorzystania czystej energii. W ramach projektu rozwijany jest demonstrator obejmujący pływającą instalację fotowoltaiczną na zbiorniku wód kopalnianych, magazyn energii oraz innowacyjny system jednoprzewodowego przesyłu energii SWET. Celem projektu jest pokazanie, że zdegradowana infrastruktura poprzemysłowa może zostać przekształcona w nowoczesne, bezpieczne i niskoemisyjne źródło energii. POSTEN ma również zweryfikować techniczną, środowiskową i organizacyjną możliwość wykorzystania zbiorników pogórniczych pod instalacje OZE, ograniczyć presję na grunty użytkowe oraz wskazać nowe kierunki zagospodarowania obszarów po zakończonej działalności górniczej. Projekt wspiera transformację regionów górniczych, łącząc rekultywację terenów poprzemysłowych, rozwój odnawialnych źródeł energii, magazynowanie energii oraz testowanie innowacyjnych rozwiązań przesyłowych w warunkach rzeczywistego demonstratora.
Konsorcjum projektu tworzą partnerzy: Instytut Techniki Górniczej KOMAG, GIG-PIB, Politechnika Śląska, SWE Sp. z o.o., KTKM Sp. z o.o. oraz firma NOVUM-SERVIS s.r.o. (CZ). Projekt jest współfinansowany przez Europejskie Fundusz Węgla i Stali – nr projektu 101193769.

Projekt SCoLINE koncentruje się na opracowaniu innowacyjnego systemu energetycznego dla terenów pogórniczych, obejmującego kompozytowe słupy elektroenergetyczne średniego napięcia oraz systemy posadowienia i konstrukcje wsporcze dla instalacji fotowoltaicznych na hałdach pogórniczych. Głównym celem projektu jest rozwój lekkich, odpornych środowiskowo i niskoemisyjnych rozwiązań infrastrukturalnych umożliwiających budowę linii energetycznych i farm PV w trudnych warunkach geotechnicznych. Projekt zakłada opracowanie technologii wytwarzania hybrydowych słupów kompozytowych oraz kompozytowych systemów kotwienia instalacji PV. Planowane rezultaty obejmują redukcję śladu węglowego infrastruktury energetycznej oraz zwiększenie potencjału zagospodarowania terenów poprzemysłowych pod odnawialne źródła energii. Konsorcjum projektu tworzą partnerzy: KTKM sp. z o.o., ENNECOR sp. z o.o., NCT sp. z o.o., MKP Kompozit s.r.o.(CZ), GIG-PIB oraz GFZ (DE). Projekt jest współfinansowany przez Europejskie Fundusz Węgla i Stali – nr projektu 101254476.

Kamionka przy ul. Wierzbowej w Łazach (gmina Łazy, woj. śląskie) to nieczynne wyrobisko wapieni górnojurajskich, położone na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Obiekt powstał w wyniku wieloletniej eksploatacji surowców skalnych, prowadzonej od końca XIX wieku na potrzeby Zakładu Materiałów Ogniotrwałych, a od około 1890 roku również pobliskiej Cementowni Tymienieckiego. Po zakończeniu działalności wydobywczej w wyrobisku utworzył się niewielki zbiornik wodny. Obecnie teren narażony jest na degradację i nielegalne składowanie odpadów. Szczególną wartość kamionki stanowią odsłonięcia wapieni organogenicznych i organodetrytycznych oksfordu górnego, powstałych około 160 mln lat temu w płytkim morzu jurajskim. Skały te zawierają skamieniałości gąbek krzemionkowych, ramienionogów, amonitów, belemnitów oraz jeżowców, dokumentujące funkcjonowanie dawnych ekosystemów morskich. Projekt ideowy zagospodarowania kamionki realizowany jest we współpracy z Gminą Łazy w ramach porozumienia zawartego z Państwowym Instytutem Geologicznym – PIB w maju 2026 r. Celem projektu jest przekształcenie wyrobiska w przestrzeń edukacyjno-rekreacyjną przy zachowaniu jego walorów geologicznych i przyrodniczych. Planowane działania obejmują koncepcję ścieżki geoedukacyjnej, przestrzeni dydaktycznej, geologicznego placu zabaw, stref wypoczynku oraz ekspozycji poświęconej georóżnorodności i bioróżnorodności. Projekt ma służyć ochronie dziedzictwa geologicznego i górniczego regionu, popularyzacji nauk o Ziemi oraz rozwojowi geoturystyki, tworząc miejsce edukacji terenowej i rekreacji dla mieszkańców oraz odwiedzających.

Płytka energia geotermalna stanowi jedno z perspektywicznych odnawialnych źródeł energii wspierających transformację energetyczną, w szczególności na terenach pogórniczych. Wykorzystanie ciepła zgromadzonego w ośrodku gruntowo-skalnym za pomocą gruntowych pomp ciepła przyczynia się do zwiększenia udziału OZE w miksie energetycznym oraz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. W kontekście realizacji krajowych, unijnych i międzynarodowych celów klimatycznych szczególnego znaczenia nabiera identyfikacja i ocena potencjału geotermii niskotemperaturowej. Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy realizuje zadanie Państwowej Służby Geologicznej pn. „Mapa potencjału geotermii niskotemperaturowej Polski (MPGN) w skali 1:50 000. Etap II – zadanie ciągłe”, obejmujące m.in. obszary części Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii oraz rejon Rybnika i Jastrzębia-Zdroju. Celem projektu jest opracowanie wiarygodnych danych na potrzeby oceny potencjału płytkiej geotermii. Dane te mogą być wykorzystane do bezpiecznego i ekonomicznie uzasadnionego planowania inwestycji wykorzystujących gruntowe pompy ciepła, a tym samym wpierać transformację energetyczną Polski, również na terenach pogórniczych. Realizacja zadania opiera się na zastosowaniu nowoczesnych metod przetwarzania i analizy danych przestrzennych 2D i 3D. Wykonane w ramach projektu warstwy informacyjne dotyczące potencjału geotermalnego i uwarunkowań środowiskowych mogą pełnić rolę specjalistycznych narzędzi planistycznych służących ilościowej i jakościowej ocenie warunków geologiczno-termicznych, umożliwiających ocenę różnych wariantów lokalizacji oraz głębokości otworowych wymienników ciepła np. w kosztorysach przedinwestorskich czy przy tworzeniu lokalnych strategii wykorzystania OZE. Poster prezentuje zrealizowane przykłady Map Potencjału Geotermii Niskotemperaturowej oraz możliwości ich wykorzystania w procesie transformacji energetycznej.

Składowiska odpadów powęglowych z XIX i XX wieku stanowią zagrożenie dla środowiska. W celu określenia potencjału wymywania z tych składowisk próbki odpadów powęglowych pobrane ze składowiska Chwałowice (GZW) zostały scharakteryzowane pod względem mineralogicznym, geochemicznym i petrograficznym, poddano wymywaniu w wodzie słodkiej i solance. Pomiary refleksyjności wskazują na różny stopień przeobrażenia odpadów, od niezmienionych po silnie przeobrażone termicznie. W odpadach niezmienionych dominują macerały witrynitu, które w słabo termicznie zmienionych odpadach są jaśniejsze, w silnie zmienionych termicznie odpadach mają wysoką refleksyjność (>2%) i są masywne. Macerały inertynitu i liptynitu występują w znacznie mniejszych ilościach. Wyniki badań geochemicznych wskazują, że nawet silnie zwietrzałe i termicznie zmienione odpady węglowe nadal wykazują znaczny potencjał wymywania wielopierścieniowych związków aromatycznych (WWA). Ich stężenia wielokrotnie przekraczają dopuszczalne stężenia dla wody. Wartości całkowitego równoważnika toksyczności były również wysokie, co wskazuje na zagrożenie dla środowiska. Pochodne alkilowe i tlenowe towarzyszyły niepodstawionym WWA. Solanka stosowana do gaszenia pożarów na zwałowiskach odpadów powęglowych wykazuje znacznie niższy potencjał wymywania, usuwając głównie powierzchniowe związki organiczne, takie jak n-alkany o rozkładzie Gaussa, co świadczy o ich pochodzeniu z procesów spontanicznego zagrzewania odpadów. Dystrybucja związków organicznych, która może wskazywać na źródło zanieczyszczenia w glebach i wodach powierzchniowych, tj. odpady powęglowe, jest znacząco zmieniona w odciekach. Wartości wskaźników CPI, Pr/n-C17 i Ph/n-C18 zmniejszyły się w odciekach w porównaniu ze źródłowymi odpadami powęglowymi, a większość biomarkerów, takich jak pentacykliczne triterpany i sterany, była nieobecna. Stwarza to problemy w rozpoznaniu składowiska odpadów węglowych jako źródła zanieczyszczenia podczas badań wód powierzchniowych. Związkami, które można zastosować w detekcji zanieczyszczeń ze zwałowisk, są metylofenantreny, które w większości zachowały swój macierzysty rozkład, typowy dla odpadów pogórniczych. Zatem indeks MPI-3 należy uznać za wiarygodne źródło informacji geochemicznej na temat dojrzałości termicznej źródłowej materii organicznej, która dostarczyła związki organiczne do wód.

Managing water after mine closure remains a significant challenge, as groundwater rebound occurs, potentially leading to contamination of shallow aquifers and the formation of acidic mine drainage. The aim of this study is to determine the prospects for the exploitation of the "Łazy Błędowskie" groundwater intake following the cessation of zinc-lead ore mining at the "Olkusz-Pomorzany" zinc-lead ore mine, the final closure of the mine, and the consequent cessation of rock mass drainage. The "Łazy Błędowskie" intake consists of two active wells located approximately 7 km from the shafts of the "Olkusz-Pomorzany" Zn-Pb ore mine and located within the filling cone of depression created by long-term dewatering of the excavations. The cessation of dewatering has resulted in an intense and rapid rise in the water table (from January 2022 to March 2025), resulting in significant changes to the water circulation system in the analyzed aquifer complex. It should be added that, even before the end of mining drainage, a rise in the water table had been observed in the intake area for over 20 years, reaching up to approximately 30 meters, resulting from reduced water intake by the analyzed intake. As part of the work, an analysis of the existing changes in groundwater quality and their causes was conducted in the wells of the "Łazy Błędowskie" intake and in the available observation wells. Hydrogeochemical modeling was performed to assess the origins of the observed changes in the chemical composition of water in the intake area. An analysis was conducted of the spatial and temporal variations of the hydrodynamic system of the groundwater in the intake aquifer complex, as well as selected water pollution indicators in the intake wells.

Pierwiastki ziem rzadkich (REE), zawierające 15 lantanowców wraz ze skandem i itrem, zostały wyznaczone przez Unię Europejską jako kluczowe surowce niezbędne do rozwoju zaawansowanych nowoczesnych technologii. Niniejsze badanie analizuje występowanie, rozmieszczenie i wzorce koncentracji mineralizacji REE w odpadach węglowych i poflotacyjnych, opierając się na obszernej analizie literatury i badaniach terenowych przeprowadzonych na obszarze kopalni PGG S.A. KWK Piast-Ziemowit w Polsce. Analizy laboratoryjne, w tym mikroskopia optyczna, fluorescencja rentgenowska (XRF), dyfrakcja rentgenowska (XRD) i spektroskopia emisji optycznej plazmy sprzężonej indukcyjnie (ICP-OES), ujawniają, że pierwiastki krytyczne występują w odpadach węglowych w stężeniach znacznie przekraczających ich średnią obfitość w skorupie ziemskiej - często od kilkudziesięciu do setek razy. Dalsze badania skoncentrowane są na mechanizmach genetycznych związanych z wzbogaceniem w REE, przypisując mineralizację migracji reliktowych wód oceanicznych nasyconych pierwiastkami krytycznymi systemom uskoków w skorupie ziemskiej. Ekstremalna zmienność zawartości REE, nawet w obrębie pojedynczego pokładu węgla, podkreśla potrzebę wypracowania ujednoliconej metodologii badań. Badania te przyczyniają się do opracowania znormalizowanego podejścia do oceny zasobów REE w antropogenicznych złożach węgla, wspierając strategiczne zarządzanie zasobami i zrównoważoną gospodarkę.

Będące konsekwencją wydobycia węgla kamiennego, składowiska odpadów stanowią poważny problem środowiskowy dla regionów poprzemysłowych na całym świecie. Szczególnie istotne w kontekście zagrożenia terenów biologicznie czynnych są termicznie aktywne hałdy podatne na samozapłon. W związku z powyższym prowadzone są badania mające na celu ocenę skali ich zagrożenia m.in. dla przetrwania introdukowanej roślinności i w konsekwencji na zagospodarowanie terenów pogórnicznych. Wyniki testów semi-chronicznych i kontaktowych kiełkowania roślin wykazały, że na obszarach, gdzie procesy termiczne ustały, fitotoksyczność substratów wyraźnie słabnie, choć w pojedynczych próbach nadal przekracza progi regulacyjne.

Badanie wymywalności zanieczyszczeń standardowo odbywa się w teście statycznym w oparciu o normę PN-EN 12457-4. Masa badanej próby materiału w teście statycznym wynosi zazwyczaj ok. 90-100 g. Alternatywą są badania lizymetryczne, wykonywane w sposób dynamiczny, zazwyczaj w warunkach naturalnego zasilania. W przypadku statycznych testów wymywalności, interpretacja polega na ocenie składu chemicznego eluatu uzyskanego po 24 godzinach. Badania lizymetryczne polegają na ocenie składu chemicznego kolejnych odcieków. Z uwagi na czasochłonność, skalę, koszty analiz i brak regulacji normowych są one wykonywane rzadko. Praca przedstawia wyniki badań lizymetrycznych oraz wyniki badań statycznych testów wymywalności, które przeprowadzono na próbie kruszywa drogowego, wyprodukowanego z odpadów z sektora górnictwa węgla kamiennego i domieszki popiołów pochodzących ze spalania węgla. Badania wykonano w lizymetrze znajdującym się na terenie obserwatorium meteorologicznego przy Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego. W lizymetrze, o średnicy 1 m i głębokości 1,5 m umieszczono próbę kruszywa zakupionego bezpośrednio u producenta. Badania polegały na regularnym poborze odcieków, których objętość uzależniona była od wysokości opadów. Próbki laboratoryjne odcieków były uśredniane dla poszczególnych epizodów opadowych. W pierwszej fazie eksperymentu, w okresie od sierpnia do grudnia 2024 r., pobrano 9 prób. Uzyskano mineralizację odcieków 35,4 - 51,5 g/l substancji rozpuszczonych. Dominującym jonem był jon chlorkowy, stwierdzony w stężeniach 23,8- 36,3 g/l. Jon siarczanowy występował w stężeniach 1,7- 2,3 g/l. Ogółem w tym okresie, z 2 tonowej próby, rozpuszczeniu i wymyciu uległo 7223 g składników badanego kruszywa. Wykonano również badania statyczne wymywalności wg PN-EN 12457-4. W uzyskanym eluacie stężenie substancji rozpuszczonych wyniosło 1955,8 mg/l, w tym chlorków i siarczanów odpowiednio: 576,7 mg/l i 665,5 mg/l. Należy zwrócić uwagę, iż zgodnie z PN-EN 12457-4 stężenia w eluacie powinny być przeliczane na kilogram masy suchej, natomiast w praktyce są odnoszone do wartości podanych w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dn. 12 Lipca 2019 r. (Dz.U. 2019 poz. 1311). Taką interpretację, opartą na porównaniu stężeń składników wymytych z próbki laboratoryjnej (90 g), bez odniesienia się jednostkowej, suchej masy odpadów, z uwagi na nieuwzględnienie efektu skali, należy uznać za błędną.

Poster podejmuje problem odpowiedzialnego planowania przestrzennego terenów pogórniczych w kontekście sprawiedliwej transformacji. Punktem wyjścia jest założenie, że zakończenie eksploatacji górniczej nie oznacza zakończenia jej skutków społecznych, przestrzennych i środowiskowych. W wielu obszarach pogórniczych mieszkańcy nadal doświadczają konsekwencji szkód górniczych, degradacji infrastruktury, utraty miejsc pracy oraz osłabienia lokalnych funkcji społeczno-gospodarczych. Jednocześnie tereny te bywają postrzegane jako rezerwa przestrzenna dla inwestycji uciążliwych, co może prowadzić do kumulacji obciążeń i pogłębiania marginalizacji. Celem posteru jest wskazanie, że rewitalizacja terenów pogórniczych powinna być rozumiana nie tylko jako ponowne wykorzystanie zdegradowanych gruntów, lecz także jako proces ochrony społeczności dotkniętych skutkami eksploatacji. Przedstawiono koncepcyjny model dwóch ścieżek zagospodarowania: odpowiedzialnej transformacji, opartej na ocenie ryzyka, partycypacji i ochronie jakości życia, oraz wtórnej marginalizacji, wynikającej z lokowania funkcji konfliktowych bez uwzględnienia lokalnej podatności społecznej. Poster proponuje zestaw kryteriów odpowiedzialnego planowania, obejmujących ocenę kumulacji obciążeń, sprawiedliwości przestrzennej, długoterminowych skutków środowiskowych, wpływu na jakość życia mieszkańców oraz realnego udziału społeczności w procesie decyzyjnym. Wnioski wskazują, że sprawiedliwa transformacja terenów pogórniczych wymaga integracji perspektywy geotechnicznej, środowiskowej, społecznej i planistycznej.

Poster przedstawia Sieć Zdalnego Monitoringu Deformacji Obiektów Budowlanych IMG PAN (Deformation State Monitoring Network for Civil Structures) jako infrastrukturę badawczo-diagnostyczną przeznaczoną do długoterminowej obserwacji odpowiedzi obiektów budowlanych na oddziaływania geodynamiczne, ze szczególnym uwzględnieniem deformacji podłoża występujących na terenach górniczych i pogórniczych. Procesy te mają charakter zmienny w czasie i zależą od warunków geologiczno-górniczych, aktualnego postępu wybierania, lokalnych właściwości podłoża oraz cech konstrukcyjnych monitorowanych obiektów. Ich rozpoznanie wymaga systematycznej rejestracji parametrów opisujących odpowiedź obiektu na zmieniające się oddziaływania podłoża. Sieć monitoringu umożliwia rejestrację wybranych parametrów odpowiedzi obiektów budowlanych na deformacje podłoża, obejmujących w szczególności wychylenia, odkształcenia, rozwarcia rys oraz tempo narastania zmian tych wielkości. Dane pomiarowe są transmitowane zdalnie, archiwizowane i zestawiane z informacjami o przebiegu eksploatacji górniczej, warunkach geotechnicznych, rozpoznanym stanie technicznym obiektów oraz wynikami analiz obliczeniowych. Takie ujęcie pozwala identyfikować trendy deformacyjne, zmiany dynamiki odpowiedzi konstrukcji oraz zdarzenia odbiegające od dotychczasowego przebiegu obserwacji. Celem posteru jest przedstawienie potencjału Sieci Zdalnego Monitoringu Deformacji Obiektów Budowlanych IMG PAN w dokumentowaniu skutków oddziaływań górniczych, interpretacji mechanizmów deformacji, wspieraniu diagnostyki technicznej oraz ograniczaniu niepewności w ocenie zachowania rzeczywistych obiektów. System tworzy uporządkowane źródło danych empirycznych przydatnych do walidacji modeli obliczeniowych, analizy relacji między deformacją podłoża a odpowiedzią konstrukcji oraz rozwijania procedur eksperckich stosowanych w ocenie warunków bezpiecznego użytkowania obiektów. Zdalny monitoring deformacji stanowi element infrastruktury bezpieczeństwa na terenach narażonych na wpływy eksploatacji górniczej oraz jej długotrwałe następstwa. Zapewnia ciągłość dokumentacji pomiarowej, obiektywizuje ocenę zmian zachodzących w obiektach i wspiera wcześniejsze rozpoznawanie procesów mogących prowadzić do pogorszenia warunków użytkowania. W szerszym kontekście system dostarcza wiarygodnych danych dla ekspertów, zarządców, administracji i procesów decyzyjnych, wspierając ochronę mieszkańców, użytkowników obiektów oraz dziedzictwa budowlanego na terenach górniczych i pogórniczych.

Współczesne trendy w urbanistyce i gospodarce przestrzennej kładą silny nacisk na przywracanie miastu i mieszkańcom terenów zdegradowanych przez przemysł ciężki. Rewitalizacja dawnych obiektów po górniczych stanowi wyzwanie zarówno inżynieryjne, jak i społeczne. Cel pracy: Celem prezentacji jest przedstawienie procesu transformacji ponad 20-hektarowego obszaru dawnej hałdy „Piłsudski” w nowoczesny, wielofunkcyjny Park Angielski, ze szczególnym uwzględnieniem strefowania funkcjonalnego oraz inkluzywności przestrzeni. W ramach inwestycji zastosowano unikalne podejście do organizacji przestrzeni poprzez jej wyraźny podział na strefy tematyczne odpowiadające zróżnicowanym potrzebom społecznym. Wyróżniono m.in. strefę chillout, strefę dla matki z dzieckiem, zakątek dla zakochanych oraz strefę aktywnego wypoczynku. Każda z nich zyskała indywidualny mikroklimat i dedykowane elementy małej architektury. Ważnym elementem projektu było wplecenie lokalnej tożsamości poprzez nadanie szerokim alejkom spacerowym nazw nawiązujących do miejskich legend oraz historii współczesnej. Całość obszaru zaprojektowano zgodnie z zasadami uniwersalnego projektowania, zapewniając pełną dostępność dla osób z niepełnosprawnościami. Wnioski: Realizacja Parku Angielskiego dowodzi, że odpady powęglowe i nieużytki pofabryczne mogą stać się biologiczną i społeczną oazą miasta. Sukces projektu opiera się na bioróżnorodności (kwitnącej, kolorowej roślinności) oraz elastyczności przestrzennej, która integruje różne grupy wiekowe i społeczne, tworząc nową jakość miejskiej rekreacji.